Sosyal hayatın neşesi, sohbetlerin çeşnisi olan mizah, insanoğlunun fıtratında var olan ve ruhu dinlendiren naif bir ihtiyaçtır. İslam dini, insanı meşru çerçevenin dışına çıkarmayan, gönüllere ferahlık veren tebessümü ve şakayı yasaklamamış; aksine bunu bir iletişim güzelliği olarak değerlendirmiştir. Ancak her şeyde olduğu gibi mizahta da aşırılık, dili kontrolden çıkarıp "dil afetleri" dediğimiz manevi hastalıklara kapı aralayabililir, aşırı şaka, çok gülmeye sebep olabilir. Çok gülmek ise kalbi öldürür. Bazen de kin tutmaya sebep olur. Olgunluğu ve vakarı düşürür.
Mizahın Sınırı
1- Doğruluk ve Samimiyet
İslam’da şakanın ve mizahın temel sınırı gerçekliktir. Şaka yaparken dahi yalan söylememek esastır. Mizah adı altında yalan söyleyerek insanları eğlendirmeye çalışanlar için ise Allah Resûlü (sav) çok net bir uyarıda bulunmuştur:
“İnsanları güldürmek için yalan konuşan kimseden yazıklar olsun! Yazıklar olsun ona, yazıklar olsun!”[1]
Peygamber Efendimiz (sav) kendisi de şaka yapar, ashabını tebessüm ettirirdi fakat O’nun mizahı daima hakikat üzere inşa edilmişti. Nitekim sahabe-i kiram: “Ey Allah'ın Resûlü, sen bize şaka yapıyorsun?” dediklerinde O (sav) şu ölçüyü koymuştur:
“Ben şaka yaparım; ancak haktan başkasını söylemem.”[2]
Gereğinden fazla yapılan, her ortama yayılan ve ciddiyeti zedeleyen şaka, dilde harama kayma riskini artırır. Kalbi katılaştırır, insanın heybetini ve vakarlarını alıp götürür.
2- Kardeşlik Hukukunu Korumak
“Ey iman edenler! Bir topluluk diğer bir toplulukla alay etmesin; belki de onlar kendilerinden daha hayırlıdır...”[3]
Ayetin bağlamına göre yapılan şakalarda başkasını alay konusu edip incitmemek gerekir. Çünkü şeytan kardeşlerimiz ile aramıza fitne, kırgınlık, düşmanlık katmak için uğraşmaktadır.
“Kullarıma de ki: (Birbiriyle iletişime geçtiklerinde) en güzel olanı söylesinler. Çünkü şeytan, (kullandıkları sözcüklerle) aralarını bozmaya çalışır. Şüphesiz ki şeytan, insan için apaçık bir düşmandır.”[4]
Allah Rasulu (sav) şöyle buyurmuştur: “Kardeşinle çekişme ve ona sevmediği şakaları yapma.”[5]
Hadiste de geçtiği üzere herhangi bir düşmanlık, kin ve kırgınlığa sebep olan şakalar yasaklanmıştır. Bilakis kontrolsüz şaka kine, gıybete ve kırgınlıklara zemin hazırlar.
Ömer b. Abdülazîz (rh) muhataplarını şu sözlerle uyarırdı:
“Şakadan sakının! Çünkü o, kin doğurur ve kötü duyguları depreştirir.”
3- Sırf Güldürmek İçin Yapılan Şakalar
Sırf insanları güldürmek için şaka yapmak ise yasaklanmıştır. Allah Rasulu (sav) şöyle buyurmuştur:
“Bir kimse meclisteki arkadaşlarını güldürmek için öyle bir söz söyler ki, bu yüzden Süreyya yıldızından daha uzak bir mesafede ateşe atılır.”[6]
Bilakis çok gülmek ve sürekli mizahla meşgul olmak kalbi gafil kılar, kalbi öldürür. Ömer (ra) bu tehlikeyi şöyle beyan eder:
“Kişi çok şaka yaparsa onun heybeti azalır. Şaka yapan hafife alınır. Kim neyi çok yaparsa onunla tanınır. Çok konuşanın yanlışı çok olur. Yanlışı çok olanın hayâsı azalır. Hayâsı az olanın takvası az olur. Takvası az olanın kalbi ölür.”[7]
Bir de çok gülmek insanın ahireti unuttuğunu gösterir. Rasulullah (sav) şöyle buyurmuştur: “Benim bildiklerimi bilseydiniz az güler çok ağlardınız.”[8]
İslam’ın Müsaade Ettiği ve Teşvik Ettiği Meşru Tebessüm
İslam’ın tebessüm ve mizah anlayışı, hayatı çekilmez bir kasvetle karartmak değil bilakis hakikatten sapmadan gönülleri ferahlatmaktır. Nitekim Nebevî iklimde yetişen sahabe-i kiram ve onların izinden giden büyük âlimler, kırıcı olmadan ve yalana sapmadan sohbetlerini nükte ile süslemesini çok iyi bilmişlerdir.
Peygamberimizin şaka yaptığı zamanki doğruluk ve zarafeti;
Rasûlullah (sav) kendisine gelip “Ey Allah’ın Resûlü, Allah’a dua et de beni cennetine koysun” diyen yaşlı bir kadına “Cennete yaşlı kadınlar giremez” buyurmuştur. Kadın üzülerek ağlamaya başlayınca Efendimiz (sav) durumun hakikatini açıklayarak şöyle tebessüm etmiştir: “Cennete yaşlı olarak girilmez, herkes genç olarak girer.”[9]
Ali (ra) ile Ebu Bekir (ra) birlikte hurma yerken Ali (ra) kendi hurma çekirdeklerini çaktırmadan Ebu Bekir’in önüne biriktirir. Sonra da tebessüm ederek: “Ey Ebu Bekir, ne kadar çok hurma yemişsin!” der. Ebu Bekir (ra) ise nükteyi zarafetle tamamlar: “Sen de çekirdekleriyle mi yedin ey Ali, hiç çekirdek kalmamış!” Halk arasında Peygamberimiz ile Ali (ra) arasında geçtiği de nakledilen şu zarif latifede ne kadar doğru, kırıcı olmadan da mizah yapılabileceğini göstermektedir.
Zeyd b. Eslem (ra) anlatır: Ümmü Eymen isminde bir kadın Resûl-i Ekrem'e (sav) gelerek “Kocam sizi davet ediyor” dedi. Peygamber Efendimiz (sav) “Senin kocan kim? Gözlerinde beyazlık olan kişi mi?” diye sordu. Kadın “Vallahi gözlerinde beyazlık yoktur” dedi. Rasulullah Efendimiz (sav) “Hayır! Kocanın gözlerinde beyazlık var” buyurdu. Kadın “Vallahi yoktur” dedi. Resûl-i Ekrem Efendimiz (sav) “Gözünde beyazlık olmayan hiçbir kimse yoktur” buyurdu. Rasulullah (sav) bununla göz hastalığını değil, göz bebeğini çevreleyen beyazlığı kastetmiştir.
Başka bir kadın Rasulullah Efendimiz'e (sav) gelerek “Ey Allah'ın Rasulü! Beni bir deveye bindir” dedi. Peygamber Efendimiz (sav) “Biz seni deve yavrusuna bindireceğiz” buyurdu. Kadın “Deve yavrusunu ne yapayım, o beni taşıyamaz” deyince Rasulullah (sav) “Her deve başka bir devenin yavrusudur” buyurdu.[10]
Rasulullah (sav)'in ve sahabenin şaka yaparken kullandığı uslüp, yüzlerimizde tebessüm bırakmaktadır. Şaka sünnettir ancak onu devamlı değil de yerli yerince ve güzelce yapabilenler içindir. Sürekli şaka yapmak ise kötülenmiş bir ahlaktır.
Şaka ve mizah, hayatın meşru neşesidir ancak insanı dünyalık eğlencelerin sarhoşluğuna boğup asıl varış noktasını unutturmamalıdır. Dili afetlerden korumanın, tebessümü sadakaya dönüştürmenin sırrı kalbin ahiret bilincini daima diri tutmasında saklıdır.
Rabbimiz dillerimizi afetlerden, kalplerimizi gafletten muhafaza eylesin.
Tebessümümüzü sünnet-i seniyye üzere kılıp ahiret derdimizi unutturmasın. Âmin.
[1] Ebu Davud, Edeb, 80; Tirmizî, Zühd, 28
[2] Taberani, Heysemi
[3] Hucurât, 11
[4] İsrâ, 53
[5] Buhari, Edebü'l-Müfred; Tirmizi
[6] Ahmed,Müsned
[7] İbn Ebu'd-Dünya
[8] Buhari, Müslim
[9] Tirmizî, Şemâil
[10] Ebu Davud, Tirmizi
