İspanya ve Portekiz’in bugünkü coğrafyasını kapsayan İber Yarımadası, Müslümanların fethiyle birlikte tarihe damga vuran Endülüs medeniyetine ev sahipliği yapmıştır. Hz. Ebû Bekir döneminde başlayan ilk İslâm fetihlerinin en batıdaki son halkası olan bu süreç, 710 yılında Tarîf b. Malik’in keşif seferiyle başlamış, ardından Târık b. Ziyad ve Kuzey Afrika valisi Mûsâ b. Nusayr’ın önderliğinde Vizigot krallığına son verilmesiyle hız kazanmıştır.
Kısa sürede Malaga, Cordoba, Toledo ve Sevilla gibi kritik merkezleri zapt eden Müslümanlar, Batı Avrupa’ya açılma hedefiyle Pireneleri aşmışlardır. Ancak bu ilerleyiş, Ekim-Kasım 732 tarihindeki Poitiers (Balâtü’ş-Şühedâ) Savaşı'nda Abdurrahman el-Ğâfikî’nin kuvvetlerinin yenilgisiyle durdurulmuştur.
Fetihlerle birlikte bölgede Araplar, Berberîler, yerli Hispano-Romenler, Vizigotlar, Yahudiler ve ilerleyen süreçte mühtedi İspanyollar (müvelledler) ile Avrupalı azınlıkların bir araya geldiği renkli ama bir o kadar da kırılgan bir sosyal doku oluşmuştur.
Yeni mekânlara kabileler halinde yerleşen Araplar ve Berberîler arasındaki iktisadî ve siyasî eşitsizlikler, ayrıca Arapların kendi içindeki Mudarî-Yemenî çekişmeleri, Endülüs’ün kök salan en büyük iç sorunu haline gelmiştir. Bu kronik istikrarsızlık, Şam’daki Emevî hanedanlığının Abbâsîler tarafından yıkılmasıyla yeni bir döneme evrilmiştir.
Yeni yönetimin takibinden kurtulan Halife Hişam b. Abdülmelik’in torunlarından Abdurrahman b. Muaviye önce Mısır, ardından da Kuzey Afrika’ya gitmiş 755 yılında ise Endülüs topraklarına geçmişti. Burada Emevî yanlısı grupları birleştirdikten sonra bölgede kontrolü elinde bulunduran vali Yûsuf el-Fihrî’yle giriştiği siyasî mücadeleyi başarıyla tamamlayıp Kurtuba’da bağımsız bir devlet kurdu. Dolayısıyla 756 yılından itibaren İspanya topraklarında Endülüs Emevîleri dönemi başlamış oldu.
I. Abdurrahman yönetimi ele almasının ardından ülkede geçmişten gelen Arap-Berberî ve Araplar arasındaki Mudar ve Yemen merkezli çekişmeleri etkisiz hale getirmeye çalıştı. Akabinde gerçekleştirdiği seferlerle kuzeyde Frankları geri çekilmeye zorladı. 788 yılında vefat eden I. Abdurrahman, oğlu I. Hişam’a iç karışıklıkları asgariye indirilmiş, Abbasiler tarafından tanınan bağımsız bir devlet bıraktı. Miladi 788-796 yıllarında Endülüs Emevîleri’ni yöneten I. Hişam, ülkedeki önemsiz iç problemleri hallettikten sonra İspanya’nın kuzeyindeki Hıristiyan topluluklar üzerinde hâkimiyet kurdu. Onun zamanında İslâmlaşmaya önem verilmesi sebebiyle yerli halktan pek çoğu Müslüman oldu. Hişam’ın ardından emirliğini üstlenen I. Hakem dönemi (796-820) ise genelde iç problemler ve ayaklanmalarla geçti. Bu isyanlar halifenin aldığı sert tedbirlerle bastırılabildi. Ancak karışıklıklardan istifade eden Franklar 801 yılında Barselona’yı Müslümanlardan aldılar.
I. Hakem’in ardından tahta geçen oğlu II. Abdurrahman (822-852) Endülüs Emevîleri’ne en parlak dönemlerinden birini yaşatmıştır. Dahilî istikrarın sağlanması sebebiyle bu dönemde ülkede refah düzeyi artmış Arapça dilinin kullanılması ve İslâmlaşma faaliyetleri yaygınlaşmıştır. Endülüs topraklarını düşman saldırıları karşısında başarılı bir şekilde koruyan Müslümanlar bu süreçte Bizans İmparatorluğu ile diplomatik ilişkiler kurdular. II. Abdurrahman’dan sonra Endülüs topraklarında muhtelif sebeplerle dahilî problemler baş gösterdi. Bilhassa Berberî ve İspanyol asıllı Müvelled’lerin çıkardıkları isyanlar ülkeyi her anlamda zaafa düşürdü. Bunu fırsat bilen Hıristiyanlar da Müslümanlar karşısında üstünlük sağlamaya başladılar. Miladi 882 yılında başlayan dahilde ve dış politikadaki istikrarsızlık ve gerileme III. Abdurrahman’ın emirliğe gelmesine kadar devam etti.
Yönetimi üstlenmesinden itibaren bilhassa merkezî idareye çekidüzen vermek isteyen III. Abdurrahman öncelikli olarak ülkenin çeşitli bölgelerinde isyan çıkaran Arap, Berberî ve Müvelled toplulukları itaat altına aldı. Dolayısıyla onunla birlikte Endülüs’ün siyasî bütünlüğü yeniden temin edilmiş oldu. Emir, bir yandan kurduğu birliği devam ettirebilmek, diğer yandan da Kuzey Afrika’da hızlı bir şekilde yayılan Şii Fâtımîlerle güçlü bir şekilde mücadele edebilmek amacıyla 929 yılında kendisini Nasır-Lidînillah unvanıyla halife ilan etti. Bu şekilde Abbâsî hilafetine karşı yeni bir Sünni halifelik ortaya çıkmış oldu. III. Abdurrahman bu girişiminin ardından gerek Fâtımîler, gerekse İspanyol krallıklarına karşı ciddî mücadele başlattı. Başarılı askerî seferler sonucunda bir taraftan Leon ve Pamplona krallıklarını vergiye bağlarken diğer taraftan da Kuzey Afrika’da Fâtımîlere karşı kesin bir üstünlük sağladı.
III. Abdurrahman’ın 961 yılında ölümü üzerine yerine âlim kişiliği ile tanınan oğlu II. Hakem geçti. Onun döneminde (961-976) daha önce sağlanan dahilî istikrar sebebiyle İspanyollara karşı elde edilmiş bulunan üstünlük muhafaza devam ettirildi. II. Hakem zamanındaki asıl gelişim ise ilim ve sanat alanında gerçekleşti. Öyle ki, Endülüs bu süreçte İslâm medeniyetinin en önemli merkezlerinden biri haline geldi.
II. Hakem’in ardından çocuk yaşta tahta çıkan hükümdarların sebep olduğu otorite boşluğu ve taht kavgaları devletin çöküşünü hızlandırmış; 1031 yılında Endülüs Emevî Devleti tamamen tarihe karışmıştır. Bu tarihten itibaren bölge, Mülûkü’t-Tavâif adı verilen küçük ve rakip site devletlerine bölünmüştür. Bu emirliklerin birbirleriyle olan mücadelelerinde Hıristiyan krallıklarla ittifak kurması, İspanya’nın yeniden Hıristiyanlaştırılması sürecine zemin hazırlamıştır. 1085’te Tuleytula’nın düşmesiyle artan tehlike üzerine Kuzey Afrika merkezli Murâbıtlar ve akabinde Muvahhidler, Endülüs Müslümanlarının yardımına koşarak varlıklarını bir süre daha uzatmışlardır.
1212 yılındaki Muvahhid mağlubiyeti sonrasında İspanyol krallıklarının dalga dalga yürüttüğü istilalarla Müslüman toprakları hızla el değiştirmiştir. Geriye kalan son bağımsız siyasi yapı olan Gırnata Emirliği, yaklaşık iki buçuk asır boyunca ustaca yürütülen denge politikalarıyla ayakta kalabilmiştir. Ancak Kastilya ve Leon krallıklarının amansız kuşatmaları karşısında daha fazla direnemeyen Gırnata, 1492 yılında teslim olmak zorunda kalmıştır. Bu düşüşle birlikte İber Yarımadası’ndaki sekiz asırlık İslam hâkimiyeti resmen sona ermiştir.
Bölgede kalan Müslümanların maruz kaldığı ağır baskı ve asimilasyon politikaları karşısında 1502 yılında Osmanlı Sultanı II. Bayezid’e çağrıda bulunulmuştur. Kemal Reis kumandasındaki Osmanlı donanması, İspanya kıyılarındaki mazlumları güvenli Osmanlı topraklarına taşımıştır. İspanya'daki Müslümanların tamamına yakınının sürgün edildiği 1609-1614 yılları arasında ise Osmanlı tahtındaki I. Ahmed, doğrudan askerî müdahalede bulunamasa da İngiltere, Fransa, Venedik ve Fas nezdinde yürüttüğü yoğun diplomatik girişimlerle pek çok Endülüslünün Kuzey Afrika’ya ve İstanbul’a güvenle ulaşmasını sağlamıştır.
