Hayatta her nimetin bir afeti, her güzelliğin bir tehdidi vardır. Toplumlar cehaletle, aileler felaketlerle, kurumlar ise varlık sebeplerini kaybetmekle yıkılır. Aynı şekilde ilmin de onu değerinden düşüren, bereketini azaltan ve sahibini tehlikeye sürükleyen birtakım afetleri vardır.

Cehalet ilmin yokluğundan doğar fakat ilmin afetleri, bazen cehaletten daha büyük zararlara yol açabilir. Bu sebeple Müslüman, ilim öğrenmek kadar onu afetlerden korumayı da önemsemelidir. Öncelikle şu hadisle başlayalım:

“Kıyamet gününde hakkında ilk hüküm verilecek kişilerden biri, ilim öğrenmiş ve öğretmiş kimsedir. Allah ona verdiği nimetleri hatırlatır. O da kabul eder. Allah: 'Bu nimetlerle ne yaptın?' diye sorar. O da 'İlim öğrendim, öğrettim ve senin rızan için Kur'an okudum' der. Allah 'Yalan söyledin. Sen âlim desinler diye ilim öğrendin, kâri desinler diye Kur'an okudun. Hakkında da öyle denildi' buyurur. Ardından onun hakkında emir verilir ve yüzüstü sürüklenerek ateşe atılır.”[1]

 Afet nedir?

Afet, insanlara zarar veren, normal yaşamı durduran ve yerel imkânların yetersiz kaldığı büyük olaylardır. Konumuz açısından afet ise hesap gününde insana fayda vermeyen, dışarıdan salih amel gibi görünse de ihlâs ve samimiyetten mahrum kalan davranışlardır.

Hesap gününde böyle bir durum büyük bir hüsrana dönüşebilir. İnsan ilim öğrenmiş, yıllarını eğitimle geçirmiş olabilir ancak öğrendiğiyle amel etmemişse bundan bir ecir elde edemeyebilir. Aynı şekilde amellerine riya ve gösteriş karışmışsa, bütün gayretleri boşa çıkabilir.

İlmin kendisinde problem yoktur, ilme karışan hastalıklar ölümcüldür. İlmin afetleri; ihlâssızlık ve riya, unutma, hükmü öteleme, amel etmeme, kibir ve hasettir. Şimdi bu altı afetten üçünü bu ay ele alalım. Gelecek ay da diğer üçünden bahsedeceğiz.

1) İlmin En Büyük Afeti: İhlâssızlık ve Riya

Okuduğumuz ilk hadis, ilmin en büyük afetlerinden birinin ihlâssızlık ve riya olduğunu göstermektedir. İnsanların övgüsünü kazanmak için öğrenilen ilim, sahibini Allah katında yükseltmek yerine ağır bir hesaba sürükler.

Gösteriş için ilim öğrenmek, insanlara üstün görünmeye çalışmak ve onların takdirini aramak ilmin en büyük afetlerindendir. Kişi bir amele ihlâsla başlamış olabilir; ancak zamanla insanların övgüsünü beklemeye başladığında niyeti bozulabilir. Böyle bir durumda amel, sevap kazandırmak yerine ağır bir mesuliyete dönüşür. Kıyamet gününde ilk hesaba çekilecek kişiler arasında, insanların takdirini kazanmak için ilim öğrenen kimselerin bulunacağı haber verilmiştir. Bu da riyanın ne kadar büyük bir tehlike olduğunu göstermektedir.

İnsan bazen Allah için başladığı bir ameli insanların beğenisine sunmaya başlar.

· Namaz kılar, görülmek ister.

· Sadaka verir, bilinmesini ister.

· İlim öğrenirken de aynı tehlike vardır: Öne çıkmak için öğrenmek, ‘Ben bilirim’, ‘ben konuşayım’ diye konuşmak.

İlimle birlikte riya da helake götürür. Çünkü kişi gösteriş, ‎birilerine cevap verebilmek veya üste çıkmak için öğrenmiştir. ‎İlimle olması gereken takvadır, yani Allah korkusudur. ‎Ayetlerle yükselmek isteyen, o ayetlere teslim olsun. Bilmek yetmez, yaşamak gerekir. ‎Amellerin ruhu ihlastır. İhlas gidince amel şekil olarak kalır.

Ebû Mûsâ (ra) anlatıyor: Bir adam Rasulullah'a (sav) gelerek “Bir adam cesaretini göstermek, diğeri milletini korumak, öteki kendine yiğit adam dedirtmek için savaşan kimselerden hangisi Allah yolundadır?” diye soruldu. Rasulullah (sav) şöyle buyurdu: “Kim Allah'ın kelimesi en yüce olsun diye savaşırsa işte o Allah yolundadır.”[2]

Demek ki aynı safta duran, aynı savaşa katılan ve aynı işi yapan iki kişiden biri ecir kazanırken diğeri kazanamayabilir. Çünkü Allah amellerin şekline değil, kalpteki niyet ve ihlasa bakmaktadır. Eğer cihadın amacı Allah'ın sözünü yaymaksa ve buna ganimet elde etmek gibi başka meşru bir amaç ekleniyorsa, bu asıl niyete zarar vermez.

“Ne için ilim?‎”

Dünya menfaati, servet, nüfuz ve insanların takdirini kazanmak amacıyla öğrenilen ilim, sahibine fayda vermek yerine vebal getirir. Kendisiyle Allah'ın rızasını ve cenneti kazanmayı umduğumuz ilmi, nasıl olur da dünya menfaatine araç kılabiliriz?

“Ayetlerimizi kendisine verdiğimiz fakat onlardan sıyrılıp çıkan kimsenin haberini onlara oku! Dileseydik o ayetlerle onu elbette yüceltirdik. Fakat o, dünyaya saplanıp kaldı da kendi heva ve hevesine ‎uydu.”[3]

İnsanların en şiddetli azaba uğrayacaklarından biri, ilmi kendisine fayda vermeyen âlimdir. Bel'am bin Bâûrâ, duası kabul edilen ve ilmiyle tanınan bir kimseydi. Ancak sahip olduğu ilim onu kurtarmadı.‎ Peki bunun sebebi neydi?‎

Demek ki ilim, tek başına insanı kurtarmayabilir. ‎Kimse kendisinde bulunan ilme güvenmesin. Yanlarında Tevrat varken o ilim erbaplarının yollarını kaybetmelerine sebep olan neydi? Hidayet için Allah'a muhtacız.‎

“Bir koyun sürüsünün içine salıverilmiş iki aç kurdun o sürüye verdiği zarar, mala ve mevkiye düşkün bir adamın dinine verdiği zarardan daha büyük değildir.” [4]

Dünya sevgisi öyle bir hastalıktır ki insanın basiretini örter, onu fâni olana bağlayıp bâki olanı unutturur. Mal ve makam imtihanı, insanın karşılaşabileceği en ağır imtihanlardandır. Nitekim Rasulullah (sav), mala ve mevkiye düşkünlüğün dine verdiği zararı, bir koyun sürüsüne saldıran iki aç kurdun verdiği zarardan daha büyük görmüştür.

Mal hırsının kalbi kuşattığı yerde takva zayıflamaya başlar. İnsan sahip olduklarını kaybetmemek veya daha fazlasını elde etmek için taviz üstüne taviz verebilir. Hakkı gizleyebilir, batıla sessiz kalabilir ve menfaatinin önüne çıkan ahlaki ölçüleri bir kenara bırakabilir. Böylece başlangıçta elinde bir nimet olan ilim, dünya sevgisinin gölgesinde sahibini felakete sürükleyen bir afete dönüşebilir.

İlim bir araçtır, amaç değil. Eğer ilim, Allah’a yakınlaşmak için ‎kullanılmazsa, insanı kibir, dünya sevgisi ve hevâya götürebilir. ‎Diploma da amaç değil, araçtır. Ama insanlar diplomaya ‎tevekkül eder hale gelmiştir. Bel‘am bin Bâûrâ gibi âlimler, Allah’ın ayetlerini bilip de onları ‎dünyalık karşılığında satanların sembolüdür.

Bu, yalnızca geçmişte yaşamış Bel'amların değil, günümüz insanının da karşı karşıya olduğu bir tehlikedir. Tarih boyunca bazı kimseler ilmi hakikati savunmak için değil, makamlarını korumak, insanların teveccühünü kazanmak ve dünyalık elde etmek için kullanmışlardır. Böyle kimseler gerçeği bildikleri hâlde onu açıklamaktan kaçınmış, hakkı söylemek yerine güçlülerin hoşuna gidecek sözleri tercih etmişlerdir.

En tehlikeli olanı ise, ilmin bâtılı süslemek için kullanılmasıdır. Çünkü cahilin vereceği zarar sınırlıdır fakat insanların güvendiği bir âlimin hatası binlerce kişiyi etkileyebilir. Bu sebeple ilmi dünya menfaatine alet eden kimse sadece kendisini değil, peşinden gelenleri de tehlikeye sürükler.

Maalesef hocalık/müftülük, devlet memuriyetine dönmüştür. Din, yöneticilerin izin verdiği kadar anlatılıyor ve yaşanıyor. Nice kimseler vardır ki tevhidi anlatması gerekirken susar, insanların hoşuna gitmeyecek hakikatleri dile getirmekten çekinir. Şirke, bidate ve yanlışlara karşı çıkması gerekirken makamını, maaşını veya çevresindeki insanların takdirini kaybetmemek için sessiz kalır. Oysa âlimin vazifesi insanları memnun etmek değil, Allah'ın rızasını aramaktır. Çünkü Allah'ın ayetlerini bilen kişinin sorumluluğu, bilmeyenin sorumluluğundan daha ağırdır. Sonuç Allah’ın lanet etmesidir.

“İndirdiğimiz açık delilleri ve hidâyeti biz kitapta insanlara açıkladıktan sonra gizleyenler yok mu, işte onlara hem Allah lânet eder hem de lânet edebilecek herkes lânet eder.”[5]

2) İlmi Unutmak Afet midir?

Evet, afettir. Hem de bu durum bizzat Rasûlullah (sav) tarafından bildirilmiştir: "İlmin afeti unutmaktır. Ehli olmayanlara onu anlatmak da onu zayi etmektir."[6]

İlmi unutmak, yıllarca emek verilerek elde edilen bir hazinenin kaybedilmesi gibidir. Bir insan malını kaybetse üzülür; peki ömrünün yıllarını vererek öğrendiği ilmi kaybetmesine ne demelidir?

Aslında unutmanın en önemli sebeplerinden biri, öğrenilen ilimle amel etmemektir. Çünkü amel edilmeyen bilgi kalbe yerleşmez. Buna karşılık yaşanan ve hayata taşınan ilim, insanın hafızasında ve şahsiyetinde yer eder. Kur'an-ı Kerim'de İsrailoğulları hakkında şöyle buyrulur: "Kendilerine hatırlatılanın bir kısmını unuttular..."[7]

Dikkat edilirse ayette "bilmiyorlardı" değil, "unuttular" buyrulmuştur. Çünkü İsrailoğulları kendilerine verilen kitaptan habersiz değillerdi.

İsrailoğullarından söz alınmıştı: Namaz, zekât, peygamberlere iman ve onlara destek olma. Unutulan şey yalnızca bilgi değil, Allah'a verdikleri sözün gereğidir. Allah'a verilen söz, hatırlanmak ve yerine getirilmek içindir. Nice insanlar vardır ki doğruyu bilir fakat onu hayatında yaşatmadığı için zamanla unutur.

Birçok kişi, yıllarca ders halkalarında bulunmuş, kitaplar okumuş ve ezberler yapmıştır. Fakat tekrar etmeyince, öğretmeyince ve öğrendikleriyle yaşamayınca, zamanla o bilgiler zayıflayıp kaybolmuştur. Bu sebeple âlimler, ilmin tekrar ile korunacağını söylemişlerdir.

Rasulullah (sav) öğrenilen Kuran’ın terk edilmemesi konusunda da uyarmıştır:

“Kur'an sahibi kimsenin durumu, bağlı develerin sahibi gibidir. Onları gözetirse elinde tutar, salıverirse kaybedip gider."[8]

Böylece Peygamberimiz (sav), ilmin korunması için sürekli tekrar ve muhafazanın gerekliliğine işaret etmiştir. Peki, gerçek ilim nerede olmalıdır?

"Hayır, o (Kur'an), kendilerine ilim verilenlerin sinelerinde bulunan apaçık ayetlerdir..." [9]

Demek ki Kuran'ın yeri yalnızca raflar değil, sinelerdir. İlim, önce kalpte yer etmelidir. Sadece kitaplarda kalan, ezberlerde dolaşan fakat hayata taşınmayan bilgi, zamanla kaybolmaya mahkûmdur. Buna karşılık kalbe yerleşen, tekrar edilen ve amel edilen ilim canlı kalır.

3) Hükmü İkinci Plana Atmak

Bir söz veya amel, tam zamanında yapıldığında kıymetlidir. Aradan zaman geçip iş işten geçtikten sonra gelen bir hatırlatmanın -her ne kadar tövbe edip ibret almak mümkün olsa da- gidişata pek bir faydası olmayacaktır. Çünkü bazı hataların sonuçları telafi edilemez ve geri alınamaz.

İfk Hadisesi, bu durumun en çarpıcı örneklerinden biridir. Müslümanlar, zina isnadında bulunabilmek için öncelikle dört şahit getirilmesi gerektiği hükmünü en başta hatırlatıp uygulasalardı, fitne henüz doğmadan söndürülürdü. Ancak bazı kimseler bu ilahi hükmü göz ardı ederek duyduklarını nakletmeye başladılar. Böylece münafıkların ortaya attığı iftira kısa sürede büyüyerek topluma yayıldı. İnsanlar, dillerinde dolaştırdıkları bu dedikoduyu ve ağır suçlamayı önemsiz bir şey sandılar.

“Çünkü siz onu dillerinize doluyor, hakkında bilgi sahibi olmadığınız şeyi ağızlarınızla söylüyordunuz ve onu önemsiz bir şey sanıyordunuz. Oysa o Allah katında büyüktür.” [10]

Zina suçlamasında dahi önce dört şahit getirme şartının gözetilmemesi, büyük bir toplumsal tahribata yol açtı. İfk Hadisesinde bazı sahabilerin söylentilere kapılması; ilmin zihinde ve amelde sürekli canlı tutulmasının, ihtiyaç anında derhal uygulanmasının ne kadar kritik olduğunu göstermektedir.

Uhud Savaşı da unutulan veya gereğince uygulanmayan bilginin nelere mal olabileceğini sergileyen ibretli bir diğer örnektir. Rasulullah (sav) Ayneyn Tepesi’ndeki okçulara -durum ne olursa olsun- yerlerini kesinlikle terk etmemelerini emretmişti. Ancak savaşın ilk anlarında zafer belirtileri görülünce bazı okçular verilen bu emri ikinci plana itti ve ganimet toplama düşüncesiyle mevzilerini terk etti. Neticede savaşın seyri bir anda değişti ve Müslümanlar ağır kayıplar verdi.

“Siz (karşı tarafa) iki katını dokundurmuşken başınıza bir musibet geldiğinde ‘Bu da nereden geldi?’ mi diyorsunuz? De ki: O, kendi tarafınızdandır.”[11]

İfk hadisesinde ötelenen bir hüküm fitnenin yayılmasına sebep oldu. Uhud'da verilen sözü yerine getirmemek ağır kayıplara yol açtı. Neredeyse müşrikler Allah’ın Rasulünü (sav) öldürüyorlardı. Demek ki ilmi yerli yerinde kullanmamak büyük zararlara sebep olabilir. Bu yüzden Kur'an ve sünnet sürekli tekrar edilmeli, öğrenilen ilim amel ile canlı tutulmalıdır.

Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:‎ “Sen öğüt ver. Doğrusu öğüt müminlere yarar verir.”[12]

Bilmek başka, teslim olmak başka!

Cihada çıkmış müminlerin, her türlü zorluğa göğüs germeleri “Ya zafer ya şehadet” demeleri normaldir. Böyle zorlu bir günde küçük sıkıntılar göze çarpmaz bile. Ancak yüce Allah kullarını dilediği gibi imtihan eder. Bir vakit cihad edenler, düşmanla savaşarak imtihan olunacaklarını sandılar. Ancak Tâlût "Allah sizi bir nehir ile imtihan edecek..."[13] dedi.

Hüküm açıktı. Nehirden içmeyecekler, içenler ise sadece bir avuçla yetinecekti. Dışarıdan bakıldığında savaş gibi büyük bir zorluğa katlanan insanların bu imtihanı kolayca geçeceği düşünülebilirdi. Ancak sonuç çok farklı oldu: “Fakat pek azı dışında hepsi ondan içti.”[14]

Sonra da savaşmaya güç yetiremediler ve itiraf ettiler: “Bugün bizim Câlût'a ve askerlerine karşı koyacak hiç gücümüz yoktur, dediler.”[15]

Belki ‘Fazlaca su içmenin ne zararı olabilir ki’ diyenler olabilir. Ancak savaş, sadece silaha değil, çelik gibi bir iradeye dayanır. Tâlût’un koyduğu bu emir, aslında ordunun disiplin ve itaat testidir. Komutanının en temel emrine ve nefsinin arzusuna (susuzluk) hâkim olamayıp ölçüsüzce su içenler, irade sınavını kaybetmiştir. İç disiplinini ve nefsini kontrol edemeyen bir askerin, düşman karşısında cesaret göstermesi ve direnebilmesi mümkün değildir.

İnsan çoğu zaman bilmediği için değil, nefsine yenildiği için hata eder. Hüküm açıktır, delil ortadadır fakat nefis araya girdiğinde en önemli emirler bile ikinci plana itilebilir. İşte ilmin afetlerinden biri de budur: Bilinen hakikatin ihtiyaç anında terk edilmesi. Çünkü insanı helake götüren şey her zaman cehalet değil, bazen bildiğiyle amel etmemesidir.

Tâlût’un ordusu suya değil, aslında hevalarına yenildi. Çünkü imtihanın konusu nehir değildi, emre itaat edip etmeyecekleri idi. Bu tür örnekleri çoğaltmak mümkündür. Nitekim İsrailoğulları da bir inek kesmekle emrolunduklarında emri derhal yerine getirmek yerine Musa'ya (as) ineğin özellikleri hakkında peş peşe sorular sordular. Kaç yaşında, rengi ne, nasıl bir inek gibi… Her soru emri kolaylaştırmak yerine daha da ağırlaştırdı. Eğer ilk emre teslim olup herhangi bir ineği kesselerdi mesele kapanacaktı.

Bugün de bazı insanlar Allah'ın hükümlerini yerine getirmek yerine onları geciktirecek mazeretler ararlar. “Biraz daha bekleyeyim, daha uygun bir zaman gelsin, şartlar düzelsin” derken zaman akıp geçer. Oysa kuldan beklenen şey, hükmün etrafında dolaşmak değil ona teslim olmaktır.

Hülasa ilim, insanı Allah'a yaklaştırıyorsa nimettir fakat riya, unutmak ve hevâ ile birleştiğinde ‎sahibinin aleyhine delile dönüşebilir. Bu sebeple ilmi öğrenmek kadar onu afetlerden korumak ‎da her Müslümanın vazifesidir. ‎

Kardeşlerim! İhlâsınızı daima muhasebe edin. Unutmamak için tekrar edin. Öğrendiklerinizle amel edin. Allah'ın hükmünü ertelemeyin. Rabbim, sizinde bizimde imtihanımızı kolaylaştırsın. Âmin.

 

 


[1] Müslim.

[2] Buhari, Müslim.

[3] A’râf, 175-176.

[4] Tirmizi.

[5] Bakara, 159.

[6] Darimi, İbn Ebî Şeybe, Câmiu’s-Sağîr.

[7] Mâide, 13.

[8] Buhari ve Müslim.

[9] Ankebût, 49.

[10] Nûr, 15.

[11] Âl-i İmrân, 165.

[12] Zariyat, 55.

[13] Bakara, 249.

[14] Bakara, 249.

[15] Bakara, 249.